Skip to content


About Shalem’s work by Robert Hamelijnck (in Dutch)

Marit Shalem Tekst door Robert Hamelijnck, kunstenaar/redacteur van Fucking Good Art.

Toen ik Marit Shalem voor de eerste keer intypte in Google gaf de zoekmachine 3.350 resultaten in 0,49 seconden. Eerst haar website SpOp, dan LinkdIn en YouTube met de aflevering van Kunstuur-Rotterdam, gevolgd door haar tweede website PointsForProduction, WORM, de Filmbank, Off Screen en Gastatelier LEO XIII. Het gaat mij er niet om of dit veel of juist weinig hits zijn, het is meer een soort van lakmoesproef van haar bestaan in de (kunst)wereld. Marit is geboren in Haifa, groeide op in Jerusalem en in de (socialistische) kibbutz Nirim bij de grens met Gaza.1 Nirim speelt een zeer belangrijke rol in de Arabish-Israëlische oorlog van 1948 en bij de stichting van de Joodse staat. Ze had ernstige gewetensbezwaren toen ze in dienst moest, werd (gelukkig) afgekeurd, en vertrok naar Berlijn om te leren schilderen aan de Hochschule der Künste. Haar omgeving was geschokt dat ze naar “die nazi’s in Duitsland” ging. Ze arriveerde twee maanden voor de val van de Muur. Sinds 2000 woont ze in Rotterdam. Helpen deze biografische feitelijkheden om haar ideeën te begrijpen? Misschien, maar het zegt niet per se iets over haar werk.

Kijken naar kunst is helemaal niet zo makkelijk. Vaak confronteert het mij met mijn eigen beperking, loop ik tegen de grens van mijn kijken en weten. Zeker als ik werk voor het eerst zie. Zoals nu. Aristoteles vond dat geluk voortkomt uit een leven gewijd aan studie en vergaren van kennis. Zo’n uitspraak helpt mij om door te gaan met kunst en er in te blijven geloven. Kunst voor mij betekent precies dat: Kunst =Bildung. Tegenwoordig is de term knowledge production erg en vogue. De vraag is of ik wel kan zien wat de kunstenaar wilde? Daarom wil ik niet alleen naar een werk kijken maar er ook aan ruiken, het aanraken en er op kloppen, maar ook vragen stellen. Ik wil met al mijn zintuigen en rede een werk bevatten. Ik geloof niet dat een kunstenaar zomaar wat aanrommelt. Wit vel papier voor je neus en de creativiteit begint als vanzelf te stromen. Gadamer vindt dat het genie niet bestaat. Volgens hem is het gewoon een ander woord voor ‘geslaagde kunstenaar’.2 Kant geloofde wel in het genie, zeg maar iemand met een gave en kunst maakt met losse handen.3 Nu zou je dat misschien channelling kunnen noemen, een new age begrip dat staat voor het ontvangen van boodschappen van onzichtbare spirituele entiteiten en geesten aan levende personen, mediums. De kunstenaar als medium en genie, hmm… Dit doet mij denken aan het schilderij Höhere Wesen befahlen: rechte obere Ecke schwarz malen! van Sigmar Polke.4 En wat te denken van kijken met losse handen of het brein van de kijker als decodeermachine die probeert het werk van een kunstenaar te ontcijferen?

Marit schrijft teksten, bedenkt scenario’s, maakt objecten en rekwisieten, ontwerpt bizarre kostuums. Ze maakt ook kunstenaarsboekjes zoals het geweldige WORK waarin ze al haar baantjes heeft opgeschreven en geïllustreerd, en KDATCHA waarin ze teksten en fragmenten van The L series combineert. Ze werd in LEO XIII uitgenodigd door Babette Kleijn om haar video Catch on a Datcha te vertonen.5 Dit leidde spontaan tot een verblijf van twee maanden in het gastatelier. In deze twee maanden heeft ze gemiddeld drie tekeningen per week gemaakt voor de The L series. Een indrukwekkende productie. De L staat voor Landscape; mentaal landschap. En in deze gefragmenteerde, urbane en apocalyptische landschappen herken je stukken architectuur, menselijke figuren, spoken en wonderlijke wezens die mij aan de schilderijen van Jheronimus Bosch doen denken.6 De tekeningen zijn zeer gedetailleerd en bewerkt. Ze gebruikt potlood, pen, inkt, kleurpotloden, alles door elkaar. Je ziet de gelaagdheid; gescheurd papier en stukjes uit tijdschriften. Laag op laag als een proces van vernieling en weer opbouwen, laag op laag en weer doortekenen. Every act of creation is first an act of destruction.7 Deze gelaagdheid zie je ook in haar video’s, en in haar filmprogramma Layers.

In een van de tekeningen zie ik twee figuren die met elkaar versmolten zijn. Een soort van Siamese tweeling, half mens half robot, en het lijkt of ze een olifantenslurfje hebben. Dit zijn Zimp&Co, de protagonisten in de video Catch on a Datcha. Al tekenend komt Marit op ideeën voor haar experimentele video’s. Fragmenten uit die tekeningen worden gebruikt als transparante lagen, als décor of ruimte waarin de acteurs zich bewegen. Sciencefiction of cyberpunk, daar doet mij de video Catch on a Datcha aan denken. De video gaat over Zimp&Co die op de planeet Apatia landen. Hier hopen ze de waarheid the real Real te vinden. Ze worden gevangen genomen door de natuurkunstenaar Hønkemüller. De enige manier voor Zimp&Co om hun individuele vrijheid terug te krijgen is om in verborgen hoeken van het onverwachte te zoeken. Hugo Gernsback bedacht de term sciencefiction, wetenschapsfictie, om bekendheid te geven aan wetenschappelijke ontdekkingen.8 Het genre wordt vooral gebruikt om toekomstscenario’s te verzinnen. Apatia lijkt te verwijzen naar het woord apathie, de toestand van ongevoeligheid voor prikkels, onverschilligheid en lusteloosheid, maar ook naar utopie en Utopia, nergensland, droomland of land van belofte. Thomas More beschreef in zijn boek Utopia de samenleving en het politieke systeem van een ideale fictieve eilandstaat dat overeenkomsten vertoont met een socialistische heilstaat, maar het was vooral een kritiek op het Europa van zijn tijd.9 Het boek was zeer populair en er ontstond een nieuw literair genre, de utopische roman, en sciencefictionverhalen kunnen als een subgenre worden opgevat. De real Real teleporteert mij van de planeet Apatia zo naar de Matrix.10 In de scene waarin Neo wakker wordt uit zijn virtuele realiteit zegt rebellenleider Morpheus tegen hem: Welcome to the desert of the real. Volgens Morpheus is Neo een anagram van the One, de Uitverkorene die de mensheid zal gaan redden. Welcome to the desert of the real komt voor in een passage in het boek Simulacres et Simulation van Jean Baudrillard waarin hij de relatie onderzoekt tussen werkelijkheid, symbolen, en maatschappij.11 Maar het is ook de titel van het boek van Slavoj Žižek waarin hij een Marxistisch en Lacaniaanse analyse geeft op September 11, 2001, en stelt dat Amerika medeplichtig is aan radicalisering en de opkomst van het moslimfundamentalisme.12

Tot slot nog even terug naar Jheronimus Bosch, de schepper van duivels en schilder van satirische voorstellingen, en mijn brein als decodeermachine. Misschien geeft Marit’s biografie toch aanknopingspunten en is haar werk net als bij Bosch doordrongen van gekte en de strijd om macht. En is Apatia misschien onze eigen schizofrene fucked-up planeet en zijn wij net als Zimp&Co opzoek om ons zelf te bevrijden? Of is het wachten op Neo? En welk toekomstscenario stelt Marit aan ons voor? Ik denk dat het interessant is om met deze vragen in het achterhoofd naar haar werk te kijken.

www.spop.nl
www.pointsforproduction.org
www.spop.nl/?LAYERS

1 Zie www.nirim.co.il
2 Hans-Georg Gadamer (1900 – 2002) was een Duitse filosoof. Volgens Gadamer is hermeneutiek het verstaan (Verstehen), het begrijpen en interpreteren van levensuitingen.
3 Immanuel Kant (1724 – 1804) was een Duitse filosoof ten tijde van de Verlichting. Over vermogen te oordelen kijk naar: De Kritik der Urteilskraft verschenen in 1790, is het sluitstuk van de trilogie van de Kritieken. Eerste en tweede deel zijn Kritik der reinen Vernunft en de Kritik der praktischen Vernunft.
4 Höhere Wesen befahlen: rechte obere Ecke schwarz malen! Sigmar Polke 1969. Aangekocht door Van Abbemuseum Eindhoven in 1977. Materiaal en techniek: synthetische verf op doek. Afmetingen: 151,2 x 126,1 x 3 cm.
5 Catch on a Datcha is een experimentele video van 17 minuten, 2014. Compilatie te bekijken op SpOp’s Vimeo channel
6 Jheronimus of Jeroen Bosch (ca.1450 – 1516). Laatmiddeleeuwse schilder die tijdens zijn leven al grote bekendheid genoot door zijn schilderijen waarop hij helse taferelen met gedrochten, monsters en duivels afbeeldde.
7 Beroemde quote van Pablo Picasso.
8 Hugo Gernsback (1884 – 1967) emigreerde vanuit Luxemburg naar de Verenigde Staten in 1905. Hij is bekend geworden als sciencefictionschrijver. Hij was betrokken bij de eerste televisie-uitzendingen.
9 Thomas More (1478 – 1535). Engels Renaissance-humanist, jurist, filosoof en staatsman. Werd beroemd door zijn boek Utopia (1516).
10 The Matrix. Sciencefictionfilm uit 1999. Regie Andy en Larry Wachowski. De Matrix is een computersimulatie van de wereld zoals deze was in 1999, gemaakt om mensen onder controle te houden. De ‘echte wereld’ is ergens in de toekomst.
11 Jean Baudrillard (1929 – 2007). Simulacres et Simulation, Editions Galilee 1981.
12 Welcome to the Desert of the Real, Slavoj Žižek. Uitgegeven door Verso Books 2002.